Insectenhotel zelf bouwen voor solitaire bijen

De meeste bijensoorten in Nederland zijn solitair: ze leven niet in een volk maar elk vrouwtje maakt haar eigen broedcellen. Solitaire bijen steken nauwelijks, ze bestuiven enorm veel planten en groenten, en ze zijn afhankelijk van holle stengels, gaatjes in dood hout of zandige grond. Veel van die nestmogelijkheden zijn in een gemiddelde Nederlandse tuin verdwenen. Een goed gebouwd insectenhotel vult dat gat — als het tenminste klopt qua maten en materiaal.

Veel kant-en-klare hotels uit tuincentra zijn vooral mooi om naar te kijken, maar werken slecht: dennenappels en stro trekken nauwelijks bijen, gaten zijn te ondiep, of het hout is gespleten. In dit artikel lees je hoe je het wel goed doet en wat je per soort nodig hebt.

Welke insecten gebruiken een insectenhotel

Een goed insectenhotel trekt vooral solitaire bijen, sluipwespen en sommige metselbijen. Veelvoorkomende soorten in Nederlandse tuinen zijn de rosse metselbij (Osmia bicornis), de gehoornde metselbij (Osmia cornuta), de tronkenbij (Heriades truncorum) en de behangersbij (Megachile-soorten). Daarnaast nestelen kleine sluipwespen graag in dezelfde gangen.

Wat een hotel niet doet: hommels, honingbijen of wespen aantrekken. Hommels nestelen in muizenholen of onder graspollen. Wespen zoeken een hangende holte en bouwen hun eigen papieren nest. Een insectenhotel is dus echt voor solitaire bijen — en die zijn nuttig én vrijwel ongevaarlijk: hun angel kan in de regel niet door de menselijke huid komen.

Volgens cijfers van Wageningen UR neemt het aantal solitaire bijen in tuinen toe als er nestgelegenheid en voedsel binnen 100-300 meter aanwezig zijn. Een hotel zonder bloeiende planten is daarom zinloos.

De juiste gaatjes-maten

Solitaire bijen kiezen hun nestgang precies op de eigen lichaamsmaat. Te wijd: ze gebruiken de gang niet of de cellen vallen open. Te smal: ze passen er niet in. Boor in een blok eikenhout of beukenhout een variatie aan diameters:

• 3 mm: voor kleine bijensoorten zoals tronkenbij en kleine maskerbijen.
• 4 mm: ook voor kleine soorten en sluipwespen.
• 6 mm: voor metselbijen en behangersbijen — populairste maat.
• 8 mm: voor grotere metselbijen en gehoornde metselbij.
• 10 mm: voor de grootste soorten zoals de blauwzwarte houtbij.

Boor de gaten minstens 10 cm diep, het liefst 12-15 cm. Diepere gangen hebben een betere broedverhouding tussen vrouwtjes en mannetjes (vrouwtjes worden achterin gelegd en zijn belangrijker voor de populatie). Een ondiepe gang van 5 cm geeft vrijwel alleen mannetjes.

Hout, bamboe of riet

Het beste materiaal is dwarsdoorsnedeloos, droog hardhout: eik, beuk, es of esdoorn. Boor altijd dwars op de groeirichting van het hout — dus in het zijvlak van een blok, niet in het kopse hout. Kops geboorde gaten splijten en trekken vocht aan. Schuur de gaten van binnen glad zodat de bijen geen splinters in hun vleugels krijgen.

Bamboe en riet werken ook goed, mits je de juiste maat kiest (binnen-diameter 3-9 mm) en aan beide uiteinden de knoop schoon zaagt. Knip nooit met een tang — dat verbrijzelt de stengel. Zaag met een fijntandig zaagje of dremel. De achterkant van de bamboe moet dicht zijn (een natuurlijke knoop), zodat de gang aan een kant gesloten is.

Wat niet werkt: dennenappels, stro, schors, grof gehakt hout, hooi. Die vullen wel ruimte op een mooi gestapeld hotel maar trekken vrijwel geen bijen. Spaarzame onderdelen voor decoratie kunnen, maar reken erop dat alleen de boorgaten en bamboe daadwerkelijk gebruikt worden.

Constructie van het hotel

De simpelste vorm is een houten kistje met overstekend dak van 5-10 cm tegen regen. Maat: ongeveer 30 x 30 x 15 cm diep volstaat voor een tuin. Maak de achterkant dicht met een hardboard plaatje, zodat regen er niet doorheen waait.

Vul het kistje met blokken hardhout met geboorde gaten, bundels bamboe (vastgezet met touw of in een kokerschoorsteen), en eventueel een blok holle stengels van fluitenkruid of distel. Stop alle materialen stevig — losliggende stengels werken niet, ze moeten klemvast zitten zodat de wind ze niet uitwaait.

Een afdak van minstens 5 cm overstek voorkomt dat regen rechtstreeks in de gangen slaat. Een lichte voorhelling (de bovenkant iets verder uitstekend dan de onderkant) helpt regen wegslaan. Geen verflaag of beits aan de binnenkant — die geuren werken afstotend op insecten.

De juiste plek in de tuin

Plek is bijna net zo belangrijk als bouwkwaliteit. Hang het hotel op het zuidoosten of zuiden, op een hoogte van 1-2 meter, met de opening richting ochtendzon. Solitaire bijen zijn koudbloedig en hebben de eerste zonnestralen nodig om actief te worden.

Het moet droog zijn. Een hotel onder een dakgoot, onder een afdakje of op een beschutte muur werkt veel beter dan los in de tuin. Vermijd noord- en westkanten: te koud en te nat.

Belangrijk: zet het hotel niet vlakbij vogelvoer of nestkasten van mezen. Mezen halen graag larven uit de gangen door tegen de bamboe te pikken. Een afstand van minimaal 5 meter helpt, of plaats fijn gaas (maaswijdte 25 mm) op 4-5 cm afstand voor het hotel — bijen vliegen erdoorheen, mezen kunnen er niet bij.

Voedsel binnen 100-300 meter

Een hotel zonder bloemen levert niets op. Solitaire bijen vliegen tussen de 50 en 300 meter rond het nest om stuifmeel te halen. Plant in de directe omgeving stuifmeelrijke bloemen die over het hele seizoen bloeien:

• Vroege voorjaar (maart-april): krokus (Crocus), winterakoniet, sneeuwklokje, wilg en grote bonen.
• Voorjaar (april-mei): fruitbomen, rode dovenetel (Lamium purpureum), longkruid, kievitsbloem.
• Voorzomer (mei-juni): salie, lavendel (Lavandula angustifolia), kattenkruid, knoopkruid.
• Hoogzomer (juli-augustus): vlasbekje, zonnehoed (Echinacea), echte malva, klaver.
• Late zomer (september-oktober): herfstaster, klimop (rijke nectar voor late soorten), guldenroede.

Vermijd dubbelbloemige cultivars: die hebben vaak nauwelijks stuifmeel of nectar. Enkelbloemige varianten van bijvoorbeeld dahlia, anjer en pioenroos zijn veel productiever voor bijen.

Onderhoud en levensduur

Een goed gebouwd hotel gaat 8-15 jaar mee. Onderhoud is minimaal: elke 2-3 jaar de bamboe-bundels vervangen omdat schimmels en mijten zich anders ophopen. Boor-blokken kunnen langer mee, maar maak om de paar jaar de gangen vrij van oude celwanden.

Doe dat alleen in de winter, tussen november en eind januari, als de larven al uit zijn gevlogen of nog niet uitkomen. Wacht nooit tot maart: dan zitten er actieve poppen of overwinterende cocons in.

Sommige tuiniers halen hun hotel in de winter naar een onverwarmde schuur om vorst te beperken. Niet nodig: solitaire bijen zijn aangepast aan Nederlandse winters en doorstaan vorst tot ver onder nul. Wel handig is het hotel droog houden — een laag plastic of hout boven de bovenkant tijdens stormen werkt prima.

Sluipwespen en andere bewoners

Naast solitaire bijen wonen er ook sluipwespen in een hotel. Sluipwespen leggen hun eieren in larven van plagen zoals bladluizen, kooluiltjes en witte vlieg. Ze zijn dus zeer nuttig voor de moestuin. Je herkent ze aan een smal, langgerekt lichaam en een lange legboor die op een angel lijkt maar dat niet is.

Ook gewone sluipvliegen, oorwormen (in losse stengels en spleten) en lieveheersbeestjes (in spleten en losse schors) kunnen het hotel gebruiken. In een wilde tuin met diversiteit aan structuren krijg je vanzelf meer bezoekers.

Een teken dat het hotel werkt: dichtgemetselde gangen. De bijen sluiten hun voltooide gang met een propje aarde, leem, harsblaadjes of bladstukjes. Een gevulde gang betekent dat er eitjes en stuifmeel in zitten. Tel niet aan de propjes of ze leeg zijn — laat de gangen rusten.

Combineren met andere natuur-elementen

Een insectenhotel werkt het beste als onderdeel van een bredere wildlife-tuin. Een hoekje met onbedekte zandige grond werkt voor ondergronds nestelende bijen zoals de zandbij (Andrena). Een dood hout-stapel (rillen of takkenril) trekt kevers, oorwormen en kleine zoogdieren aan. Een vijver met flauwe oever levert drinkwater voor bijen en libellen.

Lees over Vogelhuisjes plaatsen: soorten en de juiste locatie om de wildlife in je tuin verder te ondersteunen, en over Egels aantrekken in jouw tuin: huisje, voer en water voor de grotere tuinbewoners. Hoe meer structuur en hoe minder bestrating, hoe meer dieren je tuin gaat trekken.

Veelgemaakte fouten

De top-fout is een hotel kopen of bouwen met dennenappels, stro en grof hout. Mooi om naar te kijken, maar werkt nauwelijks. Tweede fout: gangen te ondiep boren (5-7 cm) — dan krijg je voornamelijk mannetjes, en de populatie blijft klein. Doelschema: 12-15 cm diep.

Derde fout: hotel op het noorden of in de schaduw hangen. Solitaire bijen hebben warmte nodig — een schaduwplek levert bijna niks op. Vierde fout: bamboe in plaats van zagen met een tang in stukken knijpen. De gespleten of geplette uiteinden raken nooit bewoond.

Vijfde fout: pesticiden gebruiken in de tuin. Insecten zijn extreem gevoelig voor middelen tegen luizen of slakken. Wie een werkend hotel wil, moet de tuin pesticidenvrij houden. Mechanische bestrijding (afspuiten met water, insectenringen om bomen, lieveheersbeestjes uitzetten) werkt goed als alternatief.

Belangrijk om te weten

Dit artikel is informatief. Voor specifieke vragen over jouw situatie raadpleeg een hovenier, je gemeente of het Ctgb (toegelaten gewasbeschermingsmiddelen). Bij snoei of kap van beschermde bomen geldt de Wet natuurbescherming en mogelijk een gemeentelijke kapvergunning. Tijdens het broedseizoen (maart t/m juli) mag je geen broedende vogels verstoren.