Aardbeien (Fragaria × ananassa) maken na de oogst lange ranken met daaraan jonge planten. Die uitlopers zijn een geschenk: van een enkele moederplant kun je in een seizoen vijf tot tien nieuwe planten oppotten, raszuiver en zonder een euro uit te geven.
De truc zit in timing en in een driejarige rotatie. Aardbeibedden geven het derde jaar al duidelijk minder, en het vierde jaar koop je goedkoop teleurstelling. Door elk jaar een nieuw bed aan te leggen met dochterplanten van het oude bed houd je de productie hoog en weet je precies wat je in de grond zet.
Hoe een uitloper werkt
Vanaf eind juni vormen aardbeiplanten ranken: lange, dunne stengels die over de grond kruipen, soms 30 tot 60 cm lang. Op elke rank zit op vaste afstanden een knoop. Bij de eerste knoop ontwikkelt zich een dochterplant met eigen blaadjes en kleine wortelaanzetten. Bij de tweede knoop kan opnieuw een plantje ontstaan, en zo door tot wel vier of vijf opeenvolgende dochters per rank.
De eerste dochter (het dichtst bij de moeder) is bijna altijd de sterkste. Tweede en derde dochters zijn iets kleiner, maar nog steeds bruikbaar. Verder weg dan dat slaan ze niet altijd goed aan, vooral niet in een droge zomer.
Op het moment dat een dochterplant grond raakt en een paar weken rust krijgt, schiet ze wortels en wordt ze zelfstandig. Daarvoor moet de bodem vochtig zijn en de plant niet weggemaaid of weggetrokken worden.
De juiste maand: juni en juli
Het beste vermeerderingsmoment ligt direct na de hoofdoogst, dus tussen begin juli en eind augustus, afhankelijk van het ras. Junidragers (zoals 'Elsanta', 'Sonata', 'Honeoye') geven hun uitlopers in juli en augustus volop, doordragers ('Albion', 'Mara des Bois') maken ze gespreid van juli tot oktober.
Plant de jonge dochters het liefst in augustus of begin september door naar hun definitieve plek. Dan hebben ze nog acht tot tien weken om in te wortelen vóór de eerste vorst. Doorgeplant in oktober slaan ze vaak nog wel aan, maar geven ze in het volgende seizoen aanzienlijk minder vrucht.
Pot-methode: dochters geleiden
De meest betrouwbare aanpak is de dochter laten wortelen in een aparte pot voordat je hem afsnijdt. Vul kleine plantenpotten van 9 tot 11 cm met onbemeste potgrond en zet ze ingegraven of gewoon op de grond naast de moederplant.
Leid de uitloper in de pot zodat de eerste dochter precies op het potoppervlak ligt. Verzeker je dat de plant grondcontact heeft door hem licht aan te drukken. Sommige tuiniers gebruiken een omgebogen stuk dik draad of een steen om de dochter op zijn plek te houden.
Geef de pot in een droge zomer twee tot drie keer per week water, zodat de potkluit niet uitdroogt. Na drie tot vier weken zit er een stevige wortelpruik in de pot. Knip dan met een schone schaar de uitloper net achter de dochter door — dat is de losmaak — en zet de pot een week apart om hem aan zelfstandigheid te laten wennen.
Welke dochter kies je
Houd alleen de eerste dochter per rank, of hooguit de eerste twee. Knip vroege ranken die al meer dan drie dochters tegelijk willen vormen terug op twee. Zo gaat de energie naar weinig, sterke planten in plaats van veel zwakke.
Inwortelen op de bedgrond
Heb je geen losse potten, dan kun je dochters ook direct in de bedgrond laten wortelen. Maak een ondiepe kuil van een centimeter of twee, leg de dochter erin met de aangroeipunt licht boven de aarde, en druk hem aan. Hou de strook vochtig.
Deze methode werkt prima, maar geeft minder controle: je kunt de plant pas in augustus of september verplaatsen, en de wortels lopen vaak schade op bij het uitsteken. Voor een paar planten is dit voldoende, voor een hele bedvulling werkt de potmethode beter.
Driejarige cyclus voor maximale oogst
Aardbeibedden geven na drie jaar duidelijk minder. Daar zijn drie redenen voor: bodemmoeheid (verzuring en uitputting), opbouw van schimmels (Verticillium, Phytophthora) en aaltjes, en veroudering van de planten zelf. Vanaf jaar vier krijg je kleinere vruchten, meer bladmassa en meer ziekte.
Een eenvoudige rotatie ziet er zo uit:
- Jaar 1: nieuw bed planten met jonge dochters
- Jaar 2: volle oogst, in zomer 2 nieuwe dochters oppotten voor bed B
- Jaar 3: laatste oogst, plant nieuwe dochters in bed C
- Jaar 4: bed A omspitten en gebruiken voor andere gewassen, bed B is dan jaar 2 en bed C is jaar 1
Op die manier heb je altijd minimaal twee productieve bedden en bouw je elk jaar een nieuw bed op. Geef bed A pas na vier tot vijf jaar weer aardbeien, en plant er in de tussentijd bijvoorbeeld pompoen, sla of bonen.
Plantafstand en bodemvoorbereiding
Plant aardbeidochters op 30 cm afstand binnen de rij en met 60 tot 70 cm tussen rijen. Op een verhoogd bed van een meter breed passen twee rijen.
Werk vóór planten een laag van 5 cm gecomposteerde mest of bladcompost door de bovenste 20 cm van de grond. Aardbeien houden van een licht zure tot neutrale grond (pH 5,5 tot 6,5). Op kalkrijke grond kun je een licht zure tuincompost gebruiken om de pH te drukken.
Plant de dochter zo dat het aangroeipunt (het hartje) precies op grondniveau ligt. Te diep zetten geeft hartrot, te ondiep zetten droogt de wortelhals uit. Geef direct na planten 1 tot 2 liter water per plant.
Stro en mulch onder de planten
Het woord 'aardbei' is in andere talen ook letterlijk: in het Engels heet hij 'strawberry'. Een laag stro van 5 cm onder de bloeiende planten heeft drie functies: het houdt vruchten schoon (geen aarde-spat), het remt onkruid en het zorgt dat de vruchten niet rotten op natte grond.
Leg het stro eind april, wanneer de bloei net start. Houd 5 cm vrij rond het hart van de plant. Na de oogst haal je het bevuilde stro weg en composteer je het — er kunnen sporen van vruchtrot in zitten, dus geef de hoop minstens een jaar voor je het terugbrengt.
Alternatieven voor stro
Houtsnippers van naaldhout (geen verse, want die onttrekken stikstof) werken ook, net als geweven landbouwfolie met plantgaten. Op een balkon of in een hangmand kun je kokoschips of grindlaag rond de planten gebruiken.
Ras- en gezondheidschecks
Vermeerder alleen van planten die zichtbaar gezond zijn. Niet doen bij planten met:
- Gele, gevlekte of gekrulde bladeren (mogelijk virus)
- Veel rotte vruchten in het lopende seizoen (Botrytis)
- Bruine of zwarte wortels bij uittrekken (rode wortelrot)
- Veel kleine, misvormde vruchten (mogelijk bodemmoeheid)
Een aardbei-virus is met het oog niet altijd te zien maar geeft over generaties verminderde productie. Bij ernstige twijfel begin je een nieuw bed met gecertificeerde planten van een erkende vermeerderaar (a-status), en gebruik je vermeerdering pas in jaar twee en drie.
Junidragers en doordragers gedragen zich verschillend bij vermeerdering: junidragers maken meer en sterkere uitlopers, doordragers maken er minder. Voor doordragers loont een wat agressievere selectie van de eerste dochters.
Wateren en voeden van jonge dochters
Nieuw doorgeplante dochters hebben in de eerste twee weken dagelijks water nodig, behalve in echt nat weer. Een aardbeibed dat in de zon ligt droogt zelfs in september snel uit; controleer met je vinger 5 cm diep in de aarde.
Bemest het nieuwe bed eind maart of begin april met gekorrelde organische mest (bijvoorbeeld koemest- of kippenmest-korrels op 60 tot 80 gram per vierkante meter). Voor de oogst in juni hoef je niet meer bij te bemesten. Te veel stikstof geeft veel blad maar weinig vrucht en vergroot het risico op vruchtrot.
Veelgemaakte fouten
Een veelgemaakte fout is alle uitlopers laten staan en niets weghalen. De moederplant gaat dan al haar energie in de ranken steken in plaats van in vruchtontwikkeling. Het volgende oogstjaar valt zwaar tegen. Knip alle uitlopers tot na de hoofdoogst weg, en kies dan welke je wilt aanhouden voor vermeerdering.
Een tweede fout is doorplanten in oktober of november. De grond koelt dan te snel af voor goede inworteling, en de plant gaat de winter zwak in. Plan je vermeerdering zo dat je in augustus of begin september kunt verplaatsen.
Een derde fout is herhaaldelijk vermeerderen op dezelfde plek. Na drie tot vier generaties op dezelfde grond stapelen ziekten zich op. Roteer naar een andere bedhelft en geef de oude grond minimaal vier jaar rust.
Belangrijk om te weten
Dit artikel is informatief. Voor specifieke vragen over jouw situatie raadpleeg een hovenier, je gemeente of het Ctgb (toegelaten gewasbeschermingsmiddelen). Bij snoei of kap van beschermde bomen geldt de Wet natuurbescherming en mogelijk een gemeentelijke kapvergunning. Tijdens het broedseizoen (maart t/m juli) mag je geen broedende vogels verstoren.
Veelgestelde Vragen
Een gezonde aardbeiplant geeft per seizoen vijf tot tien bruikbare dochters via uitlopers. De eerste dochter per rank is altijd de sterkste.
Drie tot vier weken nadat de dochter in een pot of de grond zit en eigen wortels heeft gevormd. Knip dan met een schone schaar net achter de dochter door.
Aardbeibedden geven na drie jaar duidelijk minder door bodemmoeheid, schimmels en veroudering van de planten. Met een driejarige rotatie hou je de productie hoog.
In augustus of begin september. Dan hebben ze nog acht tot tien weken om in te wortelen voor de eerste vorst en geven ze het volgende seizoen volle oogst.
Nee. Sla planten met gele, gekrulde of gevlekte bladeren over, evenals planten met rotte vruchten of bruine wortels. Vermeerdering brengt de ziekte mee naar het nieuwe bed.
Bevuild stro haal je weg en composteer je apart. Geef de composthoop minstens een jaar voor je het terugbrengt, omdat er sporen van vruchtrot in kunnen zitten.
